
Gelê Sûriyeyê îro di qonaxeke dîrokî ya tûj re derbas dibe, ku derewa wan vegotinên sade eşkere dike ku dixwazin çardeh salên têkoşîn û fedakariyên mezin tenê bikin operasyoneke leşkerî ya “dagirtina valahiyê”, an jî guhertina zordariyeke hilweşiyayî bi zordariyeke nû. Tiştê ku welat di van du salan de di bin desthilatdariya Heyet Tehrîr El-Şam û serokê wê Ehmed El-Şer de dîtiye, ne avakirina dewleteke hemwelatîbûn û edaleta civakî ye, belkî ji nû ve hilberandina krîza avahiya desthilatê bi rû û amûrên cuda ye; ev yek welat dixe nav tuneleke “xitimîna siyasî” û hilweşîna giştî ya jiyanê.
Hilweşandina vegotina “rewatiyê” û xeyala piştgiriya herêmî
Desthilatdariya termîdorî li Şamê di nav xitimîneke avahîsazî de dijî, ku ji tunebûna rewatiya gelêrî û siyasî tê. Ji perspektîfeke şoreşger û demokratîk, rewatî ne diyariyek e ku ji paytextên herêmî û navneteweyî – çi Enqere, çi Washington, çi Riyad an Doha – were xwestin, û ne jî tenê bi rûniştina li ser textê desthilatê yê vala bi dest dikeve.
Rêberiya “Heyetê” li ser wê yekê hesab dike ku sîwana derveyî wê wekî desthilatdarekî herheyî bicîh dike, û wê rastiyê paşguh dike ku hêzên herêmî û navneteweyî bi mentiqê “kontrolkirina fonksiyonel” û rastkirina tevgerê bi wê re tevdigerin, ne bi mentiqê spartina bêsînor. Piştî du salan, ev desthilatdarî bêçaretiya xwe ya tam îspat kir ku ji mentiqê “komê çekdar” û birêvebirina xenîmetan derbasî mentiqê “saziyên destûrî” û dewleta qanûnê bibe. Li şûna avakirina peymaneke civakî ya giştî, siyaseta serîtewandin û parvekirina teng a kotayan meşand, ku rewşeke berfireh a redkirina civakî afirand ku bi milyonan Sûriyeyî ji hemû pêkhateyan – dirûz, elewî, kurd, xiristiyan û sunneyên eşerî û sofî, ligel hêzên laîk û sivîl – digire nav xwe, û welat li ber şikestinên stûnî hişt ku yekîtiya tevna civakî tehdît dikin.
Efsaneya “Astengkirina Êrîşê” û dizîna fedakariyên gelêrî
Ji cihê berpirsiyariya dîrokî, pêwîst e ku vegotina fermî ya ku desthilatdariya termîdorî li ser şerê “Astengkirina Êrîşê” wekî “fetha mezin” a ku rejîm hilweşand belav dike, were hilweşandin. Şahidiyên serkirdeyên rêza yekem a HTŞê bi xwe rêkeftinên berî şer eşkere dikin: parêzgarê Reqayê Ebdulrehman Selame (Ebû Îbrahîm) di podcasta “Bi demjimêra Şamê” de got ku dema amadekariya şerê Helebê, wî ji Ehmed El-Şer li ser rêkeftinên berê bi Xalid El-Merêî re, fermandarê mîlîsên “Liwa El-Baqir” ên ku ji aliyê Îranê ve tên piştgirîkirin, pirsî, û El-Şer tenê bişirî. Ev şahidî, ligel rastiyên li qadê û belgeyan, piştrast dike ku tiştê li ser otobana navneteweyî ya ji Helebê heta Şamê qewimî ne şerên dijwar bûn, belkî operasyoneke bilez a dagirtina valahiya ewlehiyê ya rejîmeke rizî bû ku ji hundir ve hilweşiya, ji ber westandina dirêj û fedakariyên girseyên Sûriyeyê ji 2011an ve, û li gorî lihevkirinên herêmî û navneteweyî yên ku bûn sedema paşvekişîna bandora Îranê û bêalîkirina Rûsan.
Hewldana desteserkirina têkoşîna gelê Sûriyeyê û veguherandina vê hilweşînê bo tapoyeke milkiyetê ku rê dide Ehmed El-Şer xwe wekî serokê veguhêz bi desthilatên bêsînor destnîşan bike, talaneke siyasî ye ku em red dikin. Hêzeke ku bi salan tenê bi parastina mîrnişîniya xwe û westandina komên din ên şoreşger mijûl bû, ne xwediyê mafê exlaqî û ne jî yê siyasî ye ku nûnertiya Sûriyeyiyan monopol bike an pêşeroja wan desteser bike.
Zivistana birçîbûnê û kapîtalîzma hov di bin perdeya “serweriyê” de
Zordariya siyasî ji feqîrkirina sîstematîk nayê veqetandin; krîza aborî ya ku îro li welat dide ne tenê krîzeke çavkaniyan e, belkî encama rasterast a tunebûna dîtineke pêşketinê û siyasetên “neolîberal ên hov” e ku desthilat ji bo girtina kêmasiya xwe ya darayî û zêdekirina talana xwe li ser hesabê kedkar û xizanan dimeşîne. Li gorî tiştên ku nûçegihanên Eniya Pêşîn li qadê dîtine:
- Enflasyona rawestayî û hilweşîna diravê: lîreya Sûriyeyê li hember dolarê berdewam dadikeve, ji ber hilweşîna baweriyê û felcbûna hilberînê; ev yek karker û karmendan rûbirûyî pêleke bilindbûna bihayan a giran dike, ligel bêkarî û rawestaneke kujer.
- Krîza enerjiyê û zivistana tal: Sûriyeyî bi tunebûna hema hema tam a elektrîkê (yek an du demjimêr li hin navendên bajaran, û qet tune li gundan) rûbirûyî zivistaneke dijwar dibin; mazotê germkirinê winda bûye, û sozên hikûmetê yên belavkirina 100 lîtreyan bûne anketên xapînok, ligel belavkirina sotemeniya sexte û krîzeke xeniqandî ya gaza malê.
- Felcbûna xizmetguzariyan û xetera li ser komên herî lawaz: nexweşxaneyên hikûmî û şaredarî di butçeyê de bi felcbûneke hema tam re rû bi rû ne, ku felaketeke mirovî û tenduristiyê ragihîne ku berî her kesî li zarok û kalemêran dide, di nav kêmbûna şîr, xwarina nebaş û sermayê de.
- Talana milkên giştî (desteserkirina xaniyan): di lûtkeya vê krîzê de, desthilat rûyê xwe yê çînî eşkere dike: erdên wêranbûyî, milkên giştî û baxçeyan ji bo firotin û veberhênana xaniyan pêşkêş dike, di berjewendiya “Fona Serwer” de ku rêberiya desthilatê bi nepenîtiyeke tam birêve dibe, di heman demê de festîvalên nîşandanê li dar dixe ku bi tevahî ji rastiya trajîk a gel qetiyayî ne, wekî li Hemayê qewimî.
Herwiha bixwînin:Wezareta Aboriyê radestî Desteya Veberhênanê kirin: kî siyaseta aborî ya Sûriyeyê birêve dibe?
Ji xefikên zordariyê ber bi avakirina desthilatdariya gelêrî: çep û hêzên demokratîk divê çawa li hember desthilatdariya termîdorî derkevin?
Îflasa darayî, siyasî û civakî ya desthilatdariya termîdorî li Şamê êdî ne krîzeke derbasbûyî ye; ew niha wekî hilweşîneke bilez a avahiya wê ya ewlehî û sazûmanî xuya dike: bêserûberî belav dibe, bertîl û baca bi zorê ji ber derengmayîna mûçeyan zêde dibin, û dilsozî li ser hesabê qanûnê tên kirîn. Lê ev rizîbûna avahîsazî, her çend li ser jiyana mirovan dijwar be jî, di heman demê de qadeke rastîn ji bo têkoşîna gelêrî û sivîl vedike ku divê bi hişmendî û rêxistinbûnê were bikaranîn, dûrî xeyalên kujer.
Hêzên çep û demokratîk îro li ber xaçerêyeke dîrokî ne ku pêwîst dike ji qadên “opozîsyona bêsûd û îzolekirî” û “tevlîbûna oportûnîst a têkçûyî” di saziyên fermî yên desthilatê de derkevin. Desthilatdariya termîdorî ne tenê zordariyeke olî ya muhafazakar e; ew desthilatdariyeke kapîtalîst a nû ye ku li ser rant û mafyayê ava dibe, siyasetên neolîberal ên hov dimeşîne – ji taybetkirin û talana milkên giştî heta feqîrkirina kedkaran – û di heman demê de ji rewatiya gelêrî û çavkaniyên darayî bêpar e.
Ji ber vê yekê, hilweşandina vê rewşê ne bi şerên fikrî yên elîtî yên ku nakokiyê di dualîteya “laîkîzm li hember bingehparêziyê” de, dûrî xemên birçiyan, kurt dikin pêk tê; ne jî bi li benda xeyala “hilweşîna ji xwe ve” man an jî hesabkirina li ser guherbarên derveyî. Rejîmên di krîzê de ji xwe nakevin; ew dibin cinawirên ewlehiyê yên hîn hovtir, heta ku hêzeke gelêrî ya rêxistinkirî tune be ku karibe dema hilweşînê bigire. Herwiha, ketina nav diyalogên şeklî yên ku li ber bexşkarên navneteweyî rewatiyeke belaş didin desthilatê, bêyî garantiyên destûrî û azadiyên sendîkayî û siyasî, ji xwekuştineke siyasî pê ve ne tiştek e ku sermayeya hêzên demokratîk dişewitîne.
Derketina şoreşger di derbasbûna dualîteya “nepeniya îzolekirî” û “eşkereya vekirî” de ye, ber bi stratejiyeke tevlîbûna civakî û rêxistinkirina bingehîn a dualî ve, ku li ser çar rêçên têkoşînê yên bi hev ve girêdayî ava dibe:
- Derbasbûna ji çanda lavakirinê bo bidestxistina mafan: şikandina mentiqê “bangkirinê” ku desthilatdar wekî “şivan” û gel wekî “keriyê” wî dibîne. Gel çavkaniya desthilatan û xwediyê serweriyê ye, û têkoşîna daxwazî û sendîkayî mafekî bingehîn e ku bi grev û protestoya aştiyane ya rêxistinkirî tê bidestxistin, ne qencîyek e ku ji serê desthilatê were lavakirin.
- Şerê parastina milkiyeta giştî û mafê bajêr: veguherandina dosyayên desteserkirina xaniyan, firotina baxçe û erdên wêranbûyî û samanê neteweyî bo mijarên raya giştî û şerên hiqûqî û gelêrî, da ku rê li ber talankirina mafên koçber û xizanan di berjewendiya nehengên nû yên sermayeyê û “fonên wan ên serwer” de were girtin.
- Komîteyên hevgirtinê yên bingehîn wekî navika rêxistinkirina gelêrî: li hember dûrketina desthilatê ji berpirsiyariyên xwe yên civakî, pêwîstiyeke bilez heye ku komîteyên hevgirtinê yên herêmî û serbixwe werin çalakkirin da ku zarok, kalemêr û komên herî lawaz ji xeyala birçîbûn û sermayê biparêzin – bi şertê ku ev komîte wekî amûrek ji bo rêxistinkirina gel, xurtkirina hevgirtina wan a çînî û eşkerekirina bêçaretiya desthilatê bixebitin, ne wekî alternatîfeke xêrxwazî ku barê wê sivik dike.
- Avakirina pirên demokratîk û nenavendîbûna berfireh: çep bi tena serê xwe nikare hevsengiya pêwîst biafirîne bêyî şikandina îzolasyona erdnîgarî û siyasî. Derbasbûna ji bêserûberiyê û avakirina baweriyê di navbera pêkhateyên civaka Sûriyeyê de, ku siyasetên komê yekane ew perçe kirine, pêwîst dike ku pir di navbera tevgerên daxwazî yên li herêmên di bin kontrola “Heyetê” de û ezmûnên demokratîk û nenavendî (li bakur û rojhilatê Sûriyeyê û Siwêdayê) werin avakirin, û nenavendîbûna îdarî û siyasî ya berfireh wekî garantiya yekîtiya welêt û beşdariya hemûyan – karker û cotkar, jin û ciwan – di diyarkirina pêşeroja Sûriyeyê de were pêşkêşkirin: komareke demokratîk, nenavendî û pirrengî.
Sûriye îro “dawiya dîrokê” najî; ew di nav êşên dijwar ên zayîneke duyem de ye. Ev zayîn bi bendewarî û xwestekan temam nabe, belkî bi veguherandina hêrsa gelêrî ya spontane bo hêzeke civakî ya rêxistinkirî ku mentiqê serdestî û xenîmetê hildiweşîne û biryara gelêrî ya serbixwe ji jêr ve vedigerîne.
Çavkanî û referans
- Agahiyên qadê ji nûçegihanên Eniya Pêşîn û hevalên me yên li qadê (belavkirina mazotê germkirinê, demjimêrên elektrîkê, desteserkirina xaniyan, festîvala Hemayê).
- El Erebiye – podcasta “Bi demjimêra Şamê”: Rêya Şamê, nepeniyên rojên dawî ji zarê Ebû Îbrahîm Selame (bi erebî)
- Enab Baladi: Heleb, xwepêşandanek piştî gotinên Selame lêpirsîna ji “sûcdaran” dixwaze (bi erebî)
- Enab Baladi: dolar ji 150 lîreyên Sûriyeyê derbas dibe, pisporek sedeman şirove dike (15ê Mijdara 2026an) (bi erebî)
- Al Jazeera Net: rêzên dirêj li Heleb û Idlibê, Wezareta Enerjiyê ji bo krîza mazotê pêdiviyan dişîne (bi erebî)
- Asharq: piştî bilindbûna bihayên sotemeniyê, Sûriye sê cureyên mazotê pêşkêş dike (bi erebî)
- Enab Baladi: “Fona Serwer a Sûriyeyê”, axaftina milyaran û pirsên rêveberî û serxwebûnê (bi erebî)
- Noon Post: milyarên çarenûsa wan nediyar, kî samanê Fona Serwer a Sûriyeyê birêve dibe? (bi erebî)
- Wamda: Arada ya Îmaratî û Fona Serwer a Sûriyeyê di projeyeke xaniyan a 7 milyar dolarî de (bi erebî)
- Eniya Pêşîn – Termîdora Sûriyeyê (bi erebî)
- Eniya Pêşîn – Bernameya kar a Çepa Şoreşger ku ji Konferansa 2025an derket (bi erebî)






