
Eniya Pêşîn – Şam
Li Sûriyeyê êdî tu sînor di navbera yên ku veberhêneran dikişînin û yên ku siyaseta aborî ya welêt diyar dikin de nemaye. Bi du biryarnameyên ku roja çarşemê 18ê Mijdarê derketin, serokê Desteya Veberhênanê bû wezîrê Aborî û Bazirganiya Derve, û wezîrê berê jî wekî şêwirmendê aborî û darayî çû Qesra Serokatiyê.
Dibe ku ev nûçe wekî guhertineke îdarî ya asayî xuya bike. Lê dema ku ligel bûyerên heman hefteyê tê xwendin – ji lezandina hevkariya bi Yekîtiya Ewropayê re heta enflasyona salane ya ku ji sêyekê derbas bû – rêgezeke zelal eşkere dike: aboriyeke ku ji cihê sermayeyê tê birêvebirin û bihayê wê li ser milê çînên gelêrî tê barkirin.
Çi qewimî?
Li gorî biryarnameya hejmar 203 a sala 2026an, Ehmed Rewad Remezan wekî wezîrê Aborî û Bazirganiya Derve hate tayînkirin, di heman demê de serokatiya Desteya Veberhênanê ya Sûriyeyê jî di destê wî de dimîne. Li gorî biryarnameya hejmar 202, Mihemed Nidal El-Şear derbasî posta şêwirmendê karûbarên aborî û darayî li Serokatiya Komarê bû.
Wezîrê nû ne ji zanîngehê, ne ji sendîkayan û ne jî ji sektora giştî hat. Ew ji cîhana meclîsên karsaziyê hat: ji Çileya 2026an ve serokatiya Meclîsa Sûriyeyê ya Hevrêzkirina Meclîsên Karsaziyê yên Hevbeş dike; berî wê cîgirê serokê Meclîsa Karsaziyê ya Sûrî–Tirk bû, û di Tebaxa borî de wekî rêveberê Desteya Veberhênanê hate tayînkirin.
Hûrguliyek jî heye ku nabe bê pirs derbas bibe: biryarnameya tayînkirina wezîr di 5ê Mijdarê de derket, lê tenê du hefte şûnde hate ragihandin. Du hefteyan, wezaretek bi giraniya Wezareta Aboriyê di destê kesekî de bû ku Sûriyeyiyan nizanibû ew wezîrê wan e. Dewlet bi vî awayî tê birêvebirin: bi biryarnameyên ji jor ve, bê çavdêrî, bê lêpirsîn û bê şefafiyet.
Ji Brukselê heta Şamê: bazareke vekirî berî ku pîşesazî li ser lingan raweste
Tayînkirin tenê du roj piştî ku wezîrên derve yên Yekîtiya Ewropayê di 16ê Mijdarê de li ser domandina peymana hevkariyê ya ku di 2008an de hatibû amadekirin li hev kirin, pêk hat. Roja din, li Şamê yekem civîna “Foruma Hevrêzkirina Hevkariyê ji bo Sûriyeyê” hate lidarxistin, ku tê de hikûmetê sozeke nivîskî da ku sîstema ewropî ya hinardekarên tomarkirî (REX), ya ku rê li ber îmtiyazên gumrikî vedike, bicîh bîne.
Peyman bi xwe di serdema Esed de çêbû, di nav pêla “aboriya bazarê ya civakî” de ku sektora giştî dorpêç kir, piştgiriya bihayan rakir û bi milyonan gundî ber bi kembera xizaniyê ya derdora bajaran ve ajot. Îro bi heman mentiqê ji nû ve tê vejandin: pêşî vekirina bazaran, paşê axaftina li ser parastina civakî.
Peymaneke bazirganiyê di navbera aboriyeke ewropî ya pêşketî û aboriyeke sûrî ya wêrankirî de ne hevkariyeke di navbera wekheviyan de ye. Kargehên biçûk û navîn ên ku ji şer filitîn dê bê parastin rûbirûyî kelûpelên erzantir bibin, û wezîrê ku divê wan biparêze, bi xwe ew kes e ku bi anîna veberhênerê biyanî hatiye spartin. Tiştê ku wekî “vekirin” tê pêşkêşkirin, di rastiyê de tevlîbûneke girêdayî ya bazara cîhanî ye, li ser hesabê yên ku dixebitin û hildiberînin.
Rûyê din: Mövenpick li Kefr Sûsê, êzing li Dêra Zorê
Di heman hefteyê de, Navenda Sûriyeyê ya Lêkolînên Siyasetê ragihand ku nîşaneya bihayên xerîdaran ji 813 di Îlona 2025an de bilind bû bo 1090 di Îlona 2026an de. Ev tê wateya enflasyoneke salane ya %34: her lîreyek di bêrîka karkerekî de di salekê de nêzîkî çaryeka nirxê xwe winda kir, di heman demê de li gelek cihan mûçe bi mehan dereng dimînin.
Li Şamê, avakirina otela “Mövenpick” û “Mola Erebî” li Kefr Sûsê li ser zêdetirî 90 hezar metreçarçikan dest pê kir. Li beşên din ên welêt, zivistan bi vî awayî dest pê dike:
- Hims: qutbûna dirêj a elektrîkê, kolanên tarî û dizîyên dubare.
- Dirbêsiyê: niştecîh mazotê germkirinê bi bihayekî li gorî dahatên xwe dixwazin.
- Dêra Zorê: zêdetirî %70 ê navendên tenduristiyê rawestiyane, û malbat xwe bi êzing an sotemeniya sexte germ dikin.
- Hesekê: koçberên bi zorê rêya Girê Xurma (Til Temir) digirin, ji bo protestokirina hêdîbûna karwanên vegera malên wan.
- Rimêlan: karkerên Şîrketa Petrolê ya Sûriyeyê ji ber mûçeyên ku zêdetirî du mehan dereng mane ketin grevê, di heman demê de hevkarên wan ên ku derbasî şîrketa amerîkî HKN Energy bûne, ji bo heman karî bi dolaran mûçe distînin.
Dîmena Rimêlanê bi tena serê xwe modela ku tê pêşkêşkirin kurt dike: heman petrol, heman zevî, heman kar – lê yê ku ji bo veberhênerê biyanî dixebite mûçe distîne, û yê ku di sektora giştî de maye li bendê tê hiştin. Ev e “jinûveavakirin” wekî ku desthilat jê fêm dike.
Ev ji aliyê çînî ve tê çi wateyê?
Pirsgirêk ne kesayeta wezîrê nû ye, ne jî hilbijartina di navbera wî û yê berî wî de. Pirsgirêk ew e ku desthilatê bi eşkereyî biryar da ku siyaseta aborî ya welêt şaxek ji siyaseta kişandina veberhênanê ye. Saziya ku divê çavdêriya sermayeyê bike û şertan li ser wê deyne, bi xwe bû navbeynkar û pêşvebirê wê.
Bernameya Çepa Şoreşger a ku di konferansa Kanûna 2025an de hate pejirandin berê vê rêbazê vegotibû: desthilatdariyeke termîdorî ye ku kulîçeya jinûveavakirinê nîşanî sermayeya cîhanî, kendavî û tirk dide, li hember piştgiriya mana xwe ya li ser desthilatê – û di vê yekê de ji rejîma Esed jî zêdetir li ser rêya neolîberal diçe. Her du biryarnameyên dawî tiştekî nû li vê teşxîsê zêde nakin, lê wê ji analîzê derbasî avahiya fermî ya dewletê dikin.
Encam ji ezmûnên tevahiya herêmê tê zanîn: projeyên xanî û geştyariyê yên ku qezenceke bilez tînin, sektoreke giştî ya ku tê hiştin ku zirarbar xuya bike berî ku were firotin, û mûçeyên ku li pey bihayan dibezin. Yên ku protesto dikin jî – karker, mamoste an koçber – wekî pirsgirêkeke ewlehiyê tên dîtin, ne wekî xwediyên maf.
Alternatîfa me: aboriyek ji bo yên ku hildiberînin, ne ji bo yên ku veberhênanê dikin
Jinûveavakirina Sûriyeyê ne bazarek e ku di navbera Qesrê, meclîsên karsaziyê û paytextên biyanî de were girêdan. Ew şerek e li ser wê yekê ku kî bihayê wê dide û kî fêkiyên wê berhev dike. Li hember rêbaza heyî, em pêşniyar dikin:
- Girêdana mûçeyan bi bihayan ve: mûçeyeke kêmtirîn a ku li gorî enflasyonê tê sererastkirin, alîkariyeke hevgirtinê ji bo bêkaran, û dayîna mûçeyên dereng mayî yekser.
- Ji bo karê wekhev mûçeya wekhev: tu cudahiya mûçeyê di navbera karkerekî sektora giştî û hevkarê wî yê li cem şîrketên biyanî de nebe.
- Baca pêşverû: bacek li ser qezencên sermayeyê û spekulasyona xaniyan ku elektrîk, nexweşxane û germkirinê fînanse bike, ne otel û molan.
- Xizmetguzariyên giştî yên belaş: perwerde û tenduristiya belaş, û pêşketineke dadperwer ku dawî li marjînalkirina herêmên dorhêl bîne.
- Tu peyman di tariyê de nebin: weşandina tevahiya nivîsên peymanên bazirganiyê û girêbestên veberhênanê û danîna wan li ber nîqaşa giştî.
- Sendîkayên serbixwe û mafê grevê: tenê karker bi xwe dikarin berjewendiyên xwe li hember hevpeymaniya desthilat û sermayeyê biparêzin.
Greva karkerên Rimêlanê, protestoya niştecîhên Dirbêsiyê û girtina rêya Til Temirê ne bûyerên ji hev qetiyayî ne. Ew destpêkên bersiveke ji jêr ve ne li hember aboriyeke ku ji jor ve tê avakirin. Erka me ew e ku van destpêkan bi hev ve girê bidin, heta ku bibin hêzek ku ferz bike Sûriye ji bo yên ku tê de dixebitin were avakirin, ne ji bo yên ku li ser wêraniya wê veberhênanê dikin.
Çavkanî
- Enab Baladi: Remezan bû wezîrê aboriyê, El-Şear bû şêwirmendê serokatiyê (bi erebî)
- Aks Alser: biryarnameyên 202 û 203 û dîroka derketina biryarnameya tayînkirinê (bi erebî)
- SANA: biryarnameya tayînkirina El-Şear wekî şêwirmendê serokatiyê (bi erebî)
- Tawasul: jiyannameya wezîrê nû (bi erebî)
- Komîsyona Ewropî: Foruma Hevrêzkirina Hevkariyê û sîstema REX
- Syria Report: nîşaneya bihayên xerîdaran
- Rebuilding Syria: projeya Mövenpick û Mola Erebî
- Ajansa Hawarê: nexşeya 19ê Mijdarê (Hims, Dirbêsiyê)
- STUCCO: xwendina heftane (Dêra Zorê, rêya Til Temirê)
- Karkerên petrolê li Hesekê ji ber derengmayîna mûçeyan dikevin grevê
- Eniya Pêşîn – Bernameya kar a Çepa Şoreşger ku ji Konferansa 2025an derket (bi erebî)






