
Sîstema kapîtalîst a cîhanî di nav krîzeke kûr re derbas dibe. Ev krîz xwe di firehbûna newekheviya civakî, paşvekişîna destkeftiyên karker û gel, bêçaretiya saziyên lîberal di kontrolkirina wan nakokiyên ku sîstem bi xwe hildiberîne, û di meyla wê ya dînane ber bi bêtir şer, talan û feqîrkirinê ve – di berjewendiya hindikahiyeke ku her ku diçe dewlemendtir dibe – de nîşan dide. Bi kûrbûna krîza siyasî, aborî û jeopolîtîk a kapîtalîzmê re, rê bi firehî ji bo bilindbûna rastgiriya popûlîst û faşîst vedibe; ev rastgirî bi bêhêvîtî, hêrs û tirsê xwe xwedî dike, û nerazîbûna li dijî îstîsmar û marjînalkirinê vediguherîne dijminatiya li hember koçber, kêmnetewe û komên marjînalkirî, li şûna ku wê ber bi sîstema kapîtalîst ve bibe ku têkiliyên desthilat û samanê yên berpirsiyarê krîzan ji nû ve hildiberîne.
Lê hêrsa gelêrî ne tenê ber bi aliyekî ve diçe. Li gelek welatan, ciwan û çînên gelêrî vedigerin kolanan da ku li dijî bêkarî, karê bêewle, xirabûna xizmetguzarî û asta jiyanê, bêparkirina ji azadiyan û girtîbûna asoyê nerazîbûna xwe nîşan bidin. Lê belê, firehbûna protestoyan bi serê xwe nayê wê wateyê ku projeyeke guhertinê di destê wan de heye; protestoyên gelêrî dikarin belav bibin eger ji rêxistinbûneke hişyar û biryardar, ji çepeke radîkal a rêxistinkirî û xurt, an ji alternatîfeke serbixwe ya ku bi têkoşînên rastîn ên çînên kedkar ve girêdayî be bêpar bimînin.
Dijwariya mezin a vê qonaxê li vir e: an protesto dê bibin hêzeke rêxistinkirî ku guhertineke civakî û siyasî ferz dike, an jî dê wekî gereke têkoşînê vemirin û li benda gerên din bimînin. Ev ne tenê pirsgirêkeke teorîk e. Di rewşa Sûriyeyê de, hilweşîna rejîma xunteya malbata Esed – wekî ku desthilatdariya niha îdîa dike – ne serkeftina şoreşê bû; belkî ketina yek ji aliyên dijşoreşê, ango rejîma Esed, bû, û radestkirina desthilatê ji aliyekî din ê dijşoreşê re, ango Heyet Tehrîr El-Şam (HTŞ), bi rêya peymaneke emperyalîst. Ev tê wê wateyê ku sedem, daxwaz û motîvasyonên şoreşa 2011ê ya li dijî rejîma Esed hîn jî hene, û hîn bêtir bilez bûne.
Sûriye: zordar ket, bijî zordar
Armanca şoreşa mezin a Sûriyeyê ya sala 2011ê qet ne guhertina desthilatdarekî bi yekî din, an tenê guhertina rûyan di nav saziyên desthilatê de bû. Sûriyeyî li dijî sîstemeke tevahî ya zordarî, gendelî, îstîsmar û dûrxistinê serî hildan; ji bo azadî, rûmet, edaleta civakî û mafê xwe yê diyarkirina çarenûsa xwe. Lê desthilatdariya termîdorî ya ku îro hukim dike, di bin perdeya veguhestineke siyasî ya ku ji jor ve birêve dibe de, sîstemeke kevneperest û zordar ava dike; bi rêya vê veguhestinê biryarê di destê xwe de dicivîne û bi xwe sîstema siyasî û aborî ya ku tenê li gorî berjewendiyên wê ye diyar dike.
Ji ber vê yekê, guhertina serê desthilatê an avakirina saziyên nû, dema ku heman têkiliyên îmtiyaz û serdestiyê berdewam dikin, tê wateya ji nû ve hilberandina marjînalkirin, îstîsmar û zordariyê, û ji nû ve hilberandina heman têkiliyên civakî. Wê demê, ji bilî rûyên elîtên desthilatdar ên nexweş tiştek neguheriye. Pirs ne ew e ku piştî zordar Esed kî hukim dike, belkî ew e ku welat îro di berjewendiya kê de tê birêvebirin, û kî xwediyê saman û desthilatê ye. Me li Sûriyeyê trajediya cihguhertina elîteke gendel û zordar a ku bê rih gel talan dikir, bi elîteke gendel û zordar a ku bi rih gel talan dike, dît.
Herwiha bixwînin:Avakirin ji jêr ve, paqijkirin ji jor ve (bi erebî)
Elîtên lîberal-çep û xwe nêzîkkirina desthilatê
Desthilatdariya termîdorî ne tenê ji bingeha xwe ya faşîst sûd werdigire. Ew herwiha ji hin elîtên lîberal-çep ên siyasî, aborî û çandî sûd werdigire, ku sîwaneke îdeolojîk ji polîtîkayên desthilatdariya kevneperest re peyda dikin; bi hincetên ku guhertinê bi avakirina saziyên dewleta burjuwa, naskirina derveyî û kişandina veberhênanan ve sînordar dikin, û aramî û lihevkirina bi desthilatê re wekî pêşîniyeke ku ji beşdariya gelêrî, lêpirsînê û mafên civakî girîngtir e dibînin.
Ya xirabtir ew e ku hin elîtên çepa reformîst jî bi xwe beşdarî vê rêçê dibin, dema ku gotara realîzma siyasî dipejirînin, an tawîzan bi navê parastina qonaxê an “dayîna derfetê ji desthilatê re” rewa dikin, li şûna avakirina hêzeke gelêrî ya serbixwe. Bi vî awayî, xwedûrxistina ji pevçûna bi desthilatê re ji bo wan ji parastina mafên mirovan girîngtir dibe, û “rexneya” wan li desthilatê dibe tenê çend îtirazên şeklî. Çepeke wiha rola xwe winda dike û dibe pêvekeke marjînal a desthilatê, her çend berevajiyê vê jî îdîa bike.
Desthilatdariya termîdorî veberhênanê wekî cîgira edaleta civakî û belavkirina dadperwer a samanê pêşkêş dike, û hinceta pêwîstiya yekîtiya welêt bikar tîne da ku daxwazên herêmî bêdeng bike û pêkhateyên olî û neteweyî biçewisîne. Bi vî awayî, ji bo desthilatdariya serdest “aramî” tê wateya qedexekirin û tunebûna her îtiraz û opozîsyonê li dijî polîtîkayên wê: desthilatdariya HTŞê dibîne ku tiştê ji jin û mêrên Sûriyeyî tê xwestin tenê serîtewandin û guhdarî ye.
Berxwedana li dijî desthilatdariya termîdorî ya kevneperest a serdest helwesteke zelal û biryardar dixwaze, ku her lihevkirineke bi wê re red dike û nakeve nav bazara di navbera elîtan de li ser hûrikên destkeftiyan, li ser hesabê berjewendiyên giştî yên çînên gelêrî.
Serweriya gelêrî û neteweyî: rewşa başûrê Sûriyeyê
Krîza serweriyê bi zelalî li başûrê Sûriyeyê û li herêmên din xwe nîşan dide, ku lê êrîş û ketinên leşkerî yên Îsraîlê, ligel destwerdan û dagirkirinên din ên derveyî, berdewam dikin; di heman demê de niştecîh daxwaza ewlehî û parastinê, jiyaneke azad û bi rûmet, birêvebirina karûbarên xwe bi xwe û mafê diyarkirina pêşeroja herêmên xwe dikin. Rûbirûbûna dagirkerî û destwerdanên derveyî erkek e ku ji redkirina bikaranîna gotara serwerî û yekîtiya welêt – ya ku desthilat û bingeha wê dimeşînin – ji bo rewakirina dûrxistinê û desteserkirina maf û azadiyên niştecîhan nayê veqetandin.
Bi rastî, “yekîtiya neteweyî” bi zorê nayê avakirin, û nabe ku ji civakên ku marjînalkirin û komkujî kişandine were xwestin ku bi awayekî kor bawerî bi desthilatdariyeke nû ya ku berpirsiyarê kuştin û feqîrkirina wan e bînin. Herwiha nabe ku mafê wan ê birêvebirina karûbarên xwe bi xwe bi projeyên girêdayîbûna derveyî re were tevlihevkirin. Nenavendîbûna demokratîk – ku li ser wekheviya hemwelatîbûnê, belavkirina dadperwer a çavkaniyan, nûnertiya demokratîk a rasterast û lêpirsînê ava dibe – bingeha yekîtiyeke demokratîk a rastîn e, di nav de çareseriya dadperwer û berfireh a pirsgirêka kurd.
Serwerî ne ala ye ku were bilindkirin, ne jî naskirineke navneteweyî ye ku were bidestxistin; ew mafê civakê ye ku çarenûsa xwe diyar bike, çavkaniyên xwe kontrol bike û desthilatdariya xwe bide lêpirsînê. Bêyî rizgariya ji zordarî û îstîsmara navxweyî, serxwebûneke rastîn ji serdestiya derveyî nabe.
Herwiha bixwînin:Ber bi Sûriyeyeke dewleta demokratîk û nenavendî ve (bi erebî)
Vegerandina însiyatîfê: erkên çepa şoreşger
Têrê nake ku çep tenê desthilatdariya termîdorî rexne bike an piştgiriya xwe ji daxwazên gel re ragihîne; ya pêwîst avakirina hêzeke siyasî û gelêrî ya serbixwe ye ku li dijî desthilatdariya termîdorî, polîtîkayên wê û bingeha wê ya faşîst derkeve, û herwiha li hember hemû hêzên kevneperest ên ku piştgiriya wê dikin an xwe lê diguncînin raweste. Ev yek bernameyeke têkoşînê dixwaze ku li ser van xalan ava bibe:
- Azadiyên demokratîk û sendîkayî: misogerkirina azadiya rêxistinbûna partî û sendîkayî, xwepêşandan û grevê, azadiya ramanê û ragihandinê, û redkirina serperiştiya ewlehî û olî.
- Edaleta civakî: ferzkirina mûçeyên li gorî lêçûnên jiyanê, girêdana mûçeyan bi bihayan ve, rûbirûbûna taybetkirinê û firotina mal û samanê civakê, û xistina jinûveavakirinê bin çavdêriya gel û karkeran.
- Wekhevî û mafên femînîst: misogerkirina wekheviya tam a jinan, têkoşîna li dijî tundî û cudakariyê, û xurtkirina beşdariya wan di cihên biryarê de.
- Serwerî û nenavendîbûna demokratîk: rûbirûbûna dagirkerî û destwerdanên biyanî, piştgirîkirina berxwedaneke gelêrî ya serbixwe, misogerkirina ku civakên herêmî karûbarên xwe bi xwe birêve bibin, û çareseriya dadperwer a pirsgirêka kurd.
- Xwerêxistinkirina ji bingeh ve: avakirina komîteyan li tax, kargeh, nexweşxane û zanîngehan, da ku bibin amûrên rêxistinkirin û çavdêriya gelêrî û bingehek ji bo avakirina desthilatdariyeke alternatîf a karker û kedkaran.
Çepeke ku bi zelalî li kêleka têkoşînên gel cih nagire, li dijî desthilatdariya termîdorî ya noker – ya ku zilmê dike, talan dike, serweriyê dide û nefesa dawî ya ku ji çînên gelêrî re maye dimije – dernakeve, û têkiliyên xwe bi elît û rewtên ku paşvekişîn, sistî an serîtewandina ji wê re rewa dikin qut nake, dê nikaribe tu alternatîfekê ji sîstema heyî re ava bike. Pêvajoya şoreşgerî bi bendewariyê temam nabe, bi bêdengiyê nayê parastin, û bi lihevkirinên elîtan nayê kurtkirin. Pêşeroja wê girêdayî şiyana karker, ciwan, jin û hemû beşên gelêrî ye ku xwe birêxistin bikin û mafê xwe yê diyarkirina çarenûsa xwe bi dest bixin.
Bijî têkoşînên çîna karker û çînên gelêrî!
Rûmet ji şehîdan re, û serkeftin ji şoreşa nan, azadî û edaleta civakî re!
Amadekirin: Desteya Nivîsînê ya Eniya Pêşîn (El-Xet El-Emamî)
Çavkanî û referans
- Eniya Pêşîn – Bernameya kar û erkên veguhêz ên Partiya Çepa Şoreşger (bi erebî)
- Eniya Pêşîn – Belgeya damezrandinê ya Rewta Çepa Şoreşger li Sûriyeyê (bi erebî)
- Eniya Pêşîn – Termîdora Sûriyeyê (bi erebî)
- Eniya Pêşîn – Di rexneya Termîdora Sûriyeyê de û pêwîstiya helwesta dîrokî (bi erebî)
- Eniya Pêşîn – Du giyanên sosyalîzmê (bi erebî)
- Eniya Pêşîn – Kolana Sûriyeyê dîsa dipeyive: desthilatdariya termîdorî û civakeke ku êdî serperiştiyê qebûl nake (bi erebî)
- Eniya Pêşîn – Zêdebûna hovîtiya leşkerî ya siyonîst û ketinên bejahî heta kûrahiya başûrê Sûriyeyê (bi erebî)
- Eniya Pêşîn – Hilweşandina HSDê û tevlîbûna desthilatdariya termîdorî ya Şamê: xeyalên “hevpariyê” û xitimîna tawîzên çînî (bi erebî)
- Al Jazeera English – Komîsyona lêkolînê ya NYyê: îhtîmala sûcên şer di komkujiyên peravê de, Adar 2025 (Tebax 2025) (bi îngilîzî)
- UN News – Komîsyona lêkolînê binpêkirinên giran li Siwêdayê belge dike, Tîrmeh 2025 (Adar 2026)





