
Xeta Pêşîn – Desteya Nivîsînê
Piştî zêdetirî deh salan ji rawestandina firînên rasterast di navbera Sûriyeyê û hin welatên ewropî de, ev firîn hêdî hêdî dest pê dikin. Di Tîrmeha borî de, Almanya û desthilata HTŞê (Heyet Tehrîr El-Şam) peymaneke veguhastina hewayî îmze kirin, û piştre firînên rasterast di navbera Almanya û Şamê de dîsa dest pê kirin. Di heman demê de, vegerandin û dersînorkirina sûriyeyiyan ji Ewropayê êdî ne nîqaşeke siyasî ya dûr e: di sala 2025an de welatên Yekîtiya Ewropayê zêdetirî 16 hezar biryarên vegerê li dijî sûriyeyiyan derxistin, û hejmara kesên ku bi rastî vegeriyan li gorî sala berê zêde bû.
Hikûmetên desthilatdar ên Ewropayê îro amade ne ku nêzîkî desthilatekê bibin û peymanan pê re girê bidin ku rabirdû û niha wê rê nadin ku ji hêzeke terorîst kêmtir were binavkirin – heta ku ev hevkarî xizmeta berjewendiyên dewlet, çînên desthilatdar û pêdiviyên wan ên siyasî yên navxweyî bike. Desthilatdariya termîdorî jî, ku ji gihîştina xwe ya Şamê ve hewl dide desthilata xwe bi naskirina derve xurt bike, di van peymanan de derfeteke din dibîne ku xwe wekî hevkarekî ku dewletên herêmî û emperyalîst dikarin pê re tevbigerin nîşan bide.
Lê li pişt berjewendiyên hevbeş ên her du aliyan, pirsa herî girîng ji bo bi milyonan sûriyeyiyan winda dibe: ev kes dê vegerin kîjan Sûriyeyê?
Peymanên dersînorkirinê li ser kavilên civakeke westiyayî
Pirsgirêk ne vegera sûriyeyiyan bo welatê xwe bi xwe ye. Xwezayî ye ku bi milyonan penaber bixwazin vegerin bajar, gund û malên ku neçar man biterikînin. Pirsgirêk dest pê dike dema ku veger ji mafekî – ku divê şertên jiyaneke ewle û bi rûmet jê re hebin – dibe pêvajoyeke dersînorkirinê ku hikûmet ji jor ve biryar didin, bi hevkariya desthilatekê ku nikare şertên jiyanê ji bo kesên ku jixwe li welêt dijîn jî dabîn bike.
Penaber û yên bi zorê têne dersînorkirin dê vegerin kîjan Sûriyeyê?
Hikûmeta ku HTŞê ava kir, qonaxa piştî hilweşîna rejîma xunteya malbata Esed ne wekî derfetek ji bo ji nû ve avakirina civakê li ser bingeha berjewendiyên karker, kedkar û xizanên ku bihayê şer û zordariyê dan dît. Ji gihîştina xwe ya Şamê ve, wekî aliyê serkeftî ji aliyên dijşoreşê, rêgezeke aborî ya neolîberal a hov hilbijart, ku ligel derxistina keyfî ya karmendên saziyên dewletê bû – ku di gelek rewşan de bi dûrxistina li ser bingeha aîdiyeta olî, etnîkî an siyasî ve girêdayî bû. Herwiha rola sektora giştî kêm kir û derî li ber sermaye û veberhênanên taybet bi firehî vekir, bêyî tu projeyeke cidî ji bo ji nû ve xebitandina aboriya hilberîner an dabînkirina kar û parastina civakî ji girseyan re.
Eger aboriya Sûriyeyê nikaribe ji bo kesên ku tê de dijîn kar peyda bike, û eger desthilat bi xwe bi derxistin, ji kar avêtin û siyasetên xwe yên aborî hejmara bêkaran zêde dike – ligel bilindbûna lêçûnên jiyanê, hilweşîna binesaziyê û qelsiya xizmetguzariyan – wê demê li ser kîjan bingehê hejmarên zêde yên dersînorkiriyan werdigire?
Dema hilgirtina çekan dibe derfeta kar
Bêkarî li Sûriyeyê îro encameke siyasî ya ji kêmbûna asta jiyanê gelek xeternaktir heye. Ciwanê ku kar nabîne – an ku eger kar bibîne jî mûçeya wî kêmtirîn pêdiviyên jiyanê dabîn nake – xwediyê bijardeyên bêsînor nîne. Her ku derfetên karê sivîl û hilberîner kêm dibin, girîngiya wan saziyên ku dikarin mûçeyeke birêkûpêk û çavkaniyeke debarê pêşkêş bikin zêde dibe. Li vir cîhaza ewlehî û leşkerî derdikeve holê. Wêrankirina alternatîfên aborî yên sivîl şiyana desthilatê ya kişandina beşên ciwanan bo saziyên wê yên çekdar fireh dike. Dema kargeh, dibistan, nexweşxane an saziya giştî nikarin derfeta kar bidin, lê cîhaza ewlehiyê dikare mûçe, çek û bandor bide, pêdiviya maddî bi xwe dibe yek ji amûrên avakirina cîhaza desthilatê. Cîhaza ewlehiyê ya mezhebî tenê bi provokasyona îdeolojîk ava nabe; ew herwiha pêdivî bi bingeheke maddî û bi kesên ku tevlîbûna wê wekî rêyek ji bo bidestxistina kar, dahat û îmtiyazê dibînin heye.
Bi vî awayî neolîberalîzm bi kevneperestî û çewisandinê re di şêweya temam a Termîdora Sûriyeyê de tevlihev dibe: desthilatek ku siyasetên aborî yên ku marjînalkirin û bêkariyê zêde dikin dimeşîne, ji nû ve hilberandina dabeşbûnên mezhebî û etnîkî di civakê de dike, û herwiha hewl dide cîhazên xwe yên ewlehî û leşkerî fireh bike da ku her dengekî dijber biperçiqîne.
Cîhaza ewlehiyê ya mezhebî tenê bi provokasyona îdeolojîk ava nabe; ew herwiha pêdivî bi bingeheke maddî heye
Eger rewşa ciwanên ku îro li Sûriyeyê ne ev be, dê çi bibe dema ku hejmarên nû yên dersînorkiriyan li wan zêde bibin, ku beşeke mezin ji wan dê bê kar, bê milk û bê torên civakî yên ku karibin wan xwedî bikin vegerin?
Kîjan rehabîlîtasyon di bin desthilata komkujiyan de?
Mijar hîn xeternaktir dibe dema ku dor tê dersînorkirina kesên ku sûc kirine û yên ku tevlîbûna wan di rêxistinên terorîst de hatiye îspatkirin. Ne pêwîst e ev pirsgirêk were înkarkirin an biçûkxistin. Lê sûc winda nabe dema ku sûcdarê wê li balafireke ber bi Şamê ve tê siwarkirin. Eger kesek sûcekê bike, berpirsiyariya dewlet û saziyên dadwerî ne tenê ceza ye; ew herwiha dadgehkirin, rehabîlîtasyon û ji nû ve tevlîkirina civakî digire nav xwe. Dersînorkirin pirsgirêkê çareser nake, belkî wê bi erdnîgarî ji civakeke ku îmkanên mezintir ên lêpirsîn û rehabîlîtasyonê heye, bo civakeke ku saziyên wê yên aborî û civakî hilweşiyane diguhezîne.
Pirs li vir ne tenê ew e ku gelo desthilata Sûriyeyê dikare van kesan rehabîlîte bike, belkî ew e ku gelo bi rastî jî bi vê yekê re eleqedar e.
Desthilata xwînrêj a ku di sal û nîva borî de li Sûriyeyê hukim kir, bersiveke pratîk li ser têkiliya xwe bi tundî û kesên ku wê dikin re da. Ji peravê heta Siwêdayê û Şêx Meqsûdê, sûc, biçûkxistin û binpêkirina rûmeta mirovî delîlên têr bûn ku tundî stûneke bingehîn a avahiya desthilatdariya termîdorî ye. Şanoyên pêkenok ên ku bi lêkolîn û lêpirsîna ji kesên ku di revandina keçên sûrî bi giştî û elewî bi taybetî de tevlî bûne re tên, delîleke din in li ser têkiliya avahîsaz a nêzîk a di navbera terorê û desthilata serdest a Şamê de.
Li vir pirs rewa dibe: eger desthilat ji kesên ku sûc dikin û çek hildigirin û di herêmên di bin kontrol û bandora wê de ne lêpirsînê nake, çima divê em texmîn bikin ku ew ê ji nişka ve bibe saziyeke ku dikare kesên ji vegerandiyên bi zorê yên ku pêdivî bi rehabîlîtasyonê hene rehabîlîte bike?
Bêcezabûn û ji nû ve bikaranîna tundiyê
Di bin desthilatekê de ku hewl dide cîhazên xwe yên ewlehiyê fireh bike, û di aboriyekê de ku hejmarên zêde yên ciwanan ber bi marjînê ve dehf dide, hin kesên ku xwediyê dîrokeke tundiyê ne dikarin bibin madeyeke ku di nav van cîhazan bi xwe de tê helandin. Desthilatê ne tenê tundiya li dijî sivîlan nekir asteng li ber mayîna di cîhazên xwe de, belkî şert û mercên ku rê didin tundî ji nû ve were bikaranîn, û heta ku kesên wê dikin werin xelatkirin dema ku xizmeta berjewendiyên wê dike, jî afirandin.
Ji peravê heta Siwêdayê û Şêx Meqsûdê, sûc, biçûkxistin û binpêkirina rûmeta mirovî delîlên têr bûn ku tundî stûneke bingehîn a avahiya desthilatdariya termîdorî ye
Wergirtina hejmarên zêde yên dersînorkiriyan bêyî derfetên kar an bernameyên ji nû ve tevlîkirinê – ku di nav wan de kes hene ku pêdivî bi bernameyên cidî yên rehabîlîtasyonê hene – Sûriyeyê ji nû ve ava nake. Ev tê wateya zêdekirina bêkarî, xizanî û marjînalkirinê li civakeke ku jixwe pê dinale, û peydakirina bêtir mirovan ku cîhazên desthilata mezhebî, çete û komên tarîperest ên cuda dikarin ji bo kişandina wan bi hev re pêşbaziyê bikin.
Xetera peymanên ku wekî serkeftinên dîplomatîk tên pêşkêşkirin li vir xuya dibe: civakeke sûrî ya hilweşiyayî di navbera hikûmetên burjuwa yên ku dixwazin barê krîzên xwe yên navxweyî li ser milê wê bikin, û desthilatdariyeke termîdorî ya ku li naskirin, rewatî û çavkaniyên pêwîst ji bo xurtkirina desthilata xwe digere, mayî ye, di heman demê de ku wêraniyê li hundir kûrtir dike.
Ji bo hêzeke civakî ya şoreşger a serbixwe
Lê rûbirûbûna vê rewşê ne bi daxwaza girtina Sûriyeyê li ber sûriyeyiyan e, ne jî bi dîtina dersînorkirî û bêkaran wekî xeterek ku divê jê bê tirsîn. Pirsgirêk ne vegera wan e, belkî ferzkirina vegerê ye bo welatekî ku şertên vegereke bi rûmet tê de nehatine avakirin. Pirsgirêk ne bêkar in, belkî ew sîstem e ku bêkariyê hildiberîne; ne ciwanên ku li debarê digerin in, belkî ew desthilat e ku hilgirtina çekan dike yek ji rêyên kêm ji bo bidestxistina wê. Ji ber vê yekê nabe ku çareserî ji hêzên herêmî û navneteweyî yên ku li gorî berjewendiyên xwe bi sûriyeyiyan re tevdigerin, ne jî ji desthilatdariya termîdorî û saziyên wê yên ewlehiyê – ku beşeke sereke ya wê pirsgirêkê ne ku divê çareser bikin – were hêvîkirin.
Alternatîf ji rêxistinbûna serbixwe ya karker, ciwan, kedkar û bindestan, û ji têkoşîna ji bo mafê kar, mûçe, xanî, xizmetguzarî, azadî û wekheviyê dest pê dike – ango ji bo mafê girseyan ê jiyaneke bi rûmet û pêşerojeke baştir, çi li Sûriyeyê bimînin çi vegerin. Lê ev şer nikarin perçe-perçe û îzolekirî bimînin. Grevek li vir, rûniştinek li wir, berxwedana li dijî derxistina keyfî li cihekî din, protestoyek li dijî sûceke mezhebî li herêmeke din – hemû pêdivî bi wê yekê hene ku bi hev ve girê bibin û bibin hêzeke civakî û siyasî ya serbixwe, ku karibe sînorên mezhebî û etnîkî yên ku desthilat û hêzên kevneperest dixwazin girseyan tê de bigirin bişkîne.
Ya pêwîst avakirina hêzeke civakî ya şoreşger a serbixwe ye: hêza karker, ciwan, kedkar û hemû bindestan
Li hember desthilata komkujiyan, lêgerîna celladekî kêmtir hov têr nake. Li hember bêkarî û xizaniyê, bijarde nikare tevlîbûna cîhazên wan kesên ku vê xizaniyê çêdikin û diparêzin be. Li hember girêdayîbûna bi derve re, em nikarin li bendê bin ku hêzeke herêmî an navneteweyî ya emperyalîst biryar bide ka civaka Sûriyeyê kîjan pêşerojê heq dike.
Ya pêwîst avakirina hêzeke civakî ya şoreşger a serbixwe ye – hêza karker, ciwan, kedkar û hemû bindestan – ku karibe li dijî desthilatdariya termîdorî derkeve, û li hember tarîperestî, mezhebgerî, nijadperestî û faşîzma ku serê xwe bilind dikin û her kesî tehdît dikin raweste.
Tenê ev hêz dikare pêşeroja ciwanan ji cîhazên çewisandinê derxe, civakê ji desthilata tirs û mezhebgeriyê rizgar bike, û rê li ber welatekî veke ku tê de ciwan neçar nemînin di navbera bêkarî û tivingê de hilbijêrin, û mirov nebe kaxezek ku hikûmet li gorî berjewendiyên xwe diguherînin, belkî rizgarkirina mirovan, jiyan û rûmeta wan bibe xala destpêkê ya her pêşerojeke ku hêjayî têkoşînê ye.






