
Yekem, ew mentiqê ku îdîa dike girêdayîbûna bi petrolê ve biryareke tenê siyasî an aborî ye, cureyek ji qerfê ye ku ji jor ve li rastiya aborî dinêre. Petrola Kendavê xwediyê marjînala qezencê ya herî bilind e di dîroka bazirganiya kelûpelan de – ji bazarên reş û bazirganiya madeyên hişbir jî bilindtir. Dewletên petrolê yên ku 10 dolaran wekî lêçûnên sermayeyî û xebitandinê xerc dikin û berhemê bi navînî bi 69 dolaran difroşin (navîniya Brent a 2025an), pêdivî bi bikaranîna sermayeyên çend qatan ji sermayeya petrolê mezintir hene da ku valahiya di navbera marjînala qezenca pîşesazî û xizmetguzariyê û ya petrolê de bigirin. Ev veberhênan ji rastiya niha dûr in. Vîzyon vê cudahiya di navbera petrol û qezenca nepetrolî de bi du modelan derbas dike: 1) bilbila deynê giştî û taybet, 2) veguhastina dahatên petrolê bo sektorên nepetrolî. Ev amûr tenê piştî dehsalên pir dirêj dikarin valahiyê bigirin.
Duyem, projeya Vîzyonê girêdayîbûna bi petrolê ve xurt kir da ku dahatan ji nû ve bike veberhênanên bi rîska bilind di sektora nepetrolî de. Di serdema Melîk Ebdullah de, dewlet petrol bi 70 dolaran difirot da ku butçeya salane bêyî kêmasî hevseng bike; di 2025an de dewlet neçar bû petrolê bi zêdetirî 90 dolaran bifroşe da ku butçeya hikûmetê hevseng bike (Asharq/Bloomberg). Ev encam tenê piştî Vîzyonê – vîzyona pirrengkirina çavkaniyên dahatê – çêbûn. Di pratîkê de, Vîzyon niha ji berê bêtir pêdivî bi petrolê heye: divê em wê %30 ji bihayê bazarê bilindtir, û 20 dolar ji bo bermîlekê ji bihayê serdema Melîk Ebdullah bilindtir bifroşin.
Sêyem, bazirganiya azad û teoriya bazara azad di pratîkê de rê li ber monopolan di sektorên cuda de vekirin: hinarde, hilberîna enerjiyê, rezervên diravî, hilberîna pîşesaziyê, madenên kêmdîtî. Ev qad ne ji bo pêşbaziyeke dadperwer vekirî ne; monopolên navneteweyî wan kontrol dikin. Ev asteng e li ber kesên dereng dikevin nav pêşxistina pirrengiya çavkaniyên dahatê: hikûmetên dereng mayî ji îmtiyaza patentan û şiyana pêşbaziya cîhanî bêpar in, ji ber ku hikûmetên din ne tenê kontrol û monopol kirine, belkî lêçûna sermayeyê jî dane û xwediyê îmtiyaza kêmkirina bihayan û zêdekirina hilberînê ne. Di hilberîna pîşesaziyê de, yê ku pêşî hildiberîne şiyana hilberînê ya hêzên dereng mayî asteng dike, bi rêya bend, serdestiya li ser bazarê, dayîna lêçûna sermayeyê û şiyana serdestiya li ser parên bazarê di hinardeya navneteweyî de. Ez ê mînakekê ji nivîskarê aborî Fewaz El-Fewaz bidim, di nameyekê de ji wezîrê ragihandinê yê siûdî re: “Birêz wezîr: ez ê bi te re nekevim nav hejmaran. Lê çend pirsên min ên têkildar hene: 1) Piştî veberhênanên ku te behs kirin, patent li ku ne – tu dizanî ku elektronîka pêşketî bi Huawei ya çînî dest pê kir? 2) Berhemên ku di asta cîhanî de pêşbaziyê dikin li ku ne, û ezmûnên me çawa bi SK Hynix ya koreyî re tên berhevkirin? 3) Gelo şirketên di borsayê de teknolojiya xwe pêşkêş dikin an tenê xizmetên naskirî adapte dikin? 4) Rola me di zîrekiya çêkirî de bi rastî li ku ye di nêrdewana nirxê de, ji aliyê teknolojî, model û sepanan ve? 5) Heta qonaxa ku bazar ji aliyê Cisco û du şirketên hindî ve tê monopolkirin?” Kesî bersiv neda van pirsên rexneyî û objektîf.
Çarem, Erebistana Siûdî û piraniya hikûmetên Kendavê xwediyê hejmareke mezin ji projeyên rawestiyayî ne. Navenda darayî ya Riyadê mînakek e, projeya metroyê zêdetirî deh salan kişand, û gelek projeyên mezin di nav tengasiyê de ne. Ev yek piştî ragihandina Vîzyona aborî dest pê nekir: projeya bajarên pîşesaziyê yên xeyalî bi rêberiya El-Sebbax di serdema Melîk Ebdullah de mînakeke din e. Qelsiya cîbicîkirin, fînansekirin û pêkanînê di sektora avahiyê de şirketên mezin ji sektorê derxistin û nirxa wan a bazarê kêm kir, wekî Koma Bin Ladin û Saudi Oger, piştî felaket, krîz, paşguhkirina standardên ewlehiyê û sedemên din. Di 2016an de rojnameya Argaam ragihand: “Bernameya şopandina projeyên herêma Riyadê li Desteya Bilind a Pêşxistina Bajarê Riyadê eşkere kir ku hejmara projeyên dereng mayî û rawestiyayî li herêma Riyadê gihîştiye 671 projeyan, bi lêçûneke nêzîkî 57.4 milyar riyalan.” Daxuyaniyên wezîrê darayî yê berê El-Esaf di 2014an de, berî Vîzyonê, behsa rêjeya projeyên rawestiyayî ya %13 dikirin; di 2017an de, di bin rêveberiya Vîzyonê de, rêje bû %22.5 (Al-Watan, Tîrmeh 2018). Niha nîqaşa aborî ev e: gelo proje rawestiyane an tenê dereng mane, wekî ku wezîrê darayî dibêje – an rawestan krîzeke avahîsaz a dîrokî ya projeyên mezin e? Çawa rêjeya derengmayîn an rawestana projeyan piştî sozên ji Amerîkiyan re ji bo veberhênana trîlyonek dolar di 5 salan de bilind bû? Ma ne paradoks e ku navbera dema paşxistina projeyên NEOMê û sozên veberhênanê li DYAyê tenê çend meh e?
Pêncem, modela pêşketina nepetrolî ya bi kredî û deynan bi awayekî diyalektîk û têkilî dibe barekî aborî. Kêmasiya berhevbûyî ya Siûdiyê ji 2 trîlyon riyalan derbas bû; Siûdiyê beşek ji kêmasiyê da û beşa din bû deynê giştî, da ku asta deyn li hember hilberîna navxweyî kontrol bike. Siûdî niha salane 60 milyar riyalan ji bo kêmkirina deynê giştî xerc dike, û 30 heta 60 milyar riyalan salane wekî lêçûna deyn (faîz û qist). Pişta xwe dayîna deynan ji deynê giştî derbas bû û di 2024–2025an de lîkîdîteya darayî ya sektora bankan tehdît kir. Bi awayekî paralel, saziyên girêdayî dewletê niha deyn digirin û deynên xwe li ser saziyên xwe hesab dikin, ne wekî beşek ji deynê giştî. Deynên 10 şirketên siûdî ji deynên derve yên Misirê bilindtir in. Barê projeyên rawestiyayî xirabtirîn rê ye ji bo pirrengkirina çavkaniyên dahatê. Deynê giştî bûye astengeke aborî li ber siyaseta pirrengkirina çavkaniyên dahatê.
Şeşem, têkçûna kişandina veberhênana biyanî beşek ji sistbûna tevgera veberhênanên biyanî ya cîhanî ye piştî krîza koronayê. Veberhênana biyanî li cîhanê venegeriyaye asta 2015an: herikînên veberhênana biyanî ya cîhanî di navbera 2015 û 2025an de sêyeka nirxê xwe winda kirin, û li Siûdiyê rêjeya herikîna safî ya veberhênana biyanî ji %2.89 ê hilberîna navxweyî di 2021an de daket %1.72 di 2024an de (kêmbûneke %40). Dema min li ser veberhênana biyanî lêkolîn kir, min çend têbîniyên girîng dîtin: pêşî, veberhênana biyanî li Kendavê asta qezenc û mezinbûnê ya ku di bûma dawî ya destpêka hezarsaliyê de (2004–2012) bi dest dixist winda kiriye; îro aboriya Siûdiyê bi nîvê leza mezinbûna bûma duyem mezin dibe, ji ber vê yekê ne hawîrdoreke teşwîqker e ji bo veberhênanê. Duyem, du sêyekên veberhênanên derketî yên cîhanî ber bi rojava ve diçin, ber bi aboriyên pîşesazî yên pêşketî. Aborînas Michael Roberts vê yekê di mijara Çînê de dibîne: “Herikînên bazirganî û darayî yên ji Çînê derdikevin diçin bakur, bo welatên rojavayî.” Bi rastî welatên pêşketî ramana veberhênana biyanî ji welatên başûr re difroşin, lê di pratîkê de sermaye ber bi wan ve diherike. Bi heman mentiqê sade em dikarin vê yekê li ser sozên veberhênanê yên li DYAyê bi nirxê trîlyonek dolar bisepînin: ev wekhevî 23 salan ji xerciyên sermayeyî yên hikûmî yên neteweyî li hundir e, û soz behsa serdema serokatiya Trump (5 sal) dikin. Sêyem, girêdana organîk bi herikînên veberhênanê yên ji derve ve bingeha qelsiya darayî datîne, ku dikare krîzên aborî yên cîhanî li ser aboriya herêmî vegerîne. Eger veberhênana biyanî bi ya herêmî ve girêdayî be, ew bi aboriya navneteweyî ve girêdayî ye – lê di heman demê de ev girêdan pêşbaziyek e li ser qezencan û qerebalixiyek e li dora zirarê. Yek ji mînakên krîza herikînên veberhênanê krîza “pilingên Asyayê” di salên 1990î de ye: demeke serkeftî û bibandor berî krîza aborî û revîna veberhênana biyanî. (Mînakeke din: Dubai.)
Têbînî: veberhênana biyanî ya rasterast ne pîvaneke rast e ji bo qebareya veberhênanên tên, ji ber ku tenê parên berbiçav ên ji %10 ê xwedîtiyê zêdetir hesab dike; yên ku vî şertî bicîh naynin wekî FPI (veberhênana portfolyoyê) tên hesibandin.
Di dawiyê de, dirûşma pirrengkirina çavkaniyên dahatê fêlbaziyeke reklamê ya belav e di cîhana kapîtalîst de, ku tê de hikûmet hewl didin bi veberhênanên bi rîska bilind qezencên bilez bi dest bixin; bi piştgiriya taybetkirinê, rakirina piştgiriya li ser kelûpelan û bilindkirina bacan li ser xizanan, siyaseta aborî ya navxweyî rêya neolîberalîzmê girt. Ev yek ji bo rewşa herêmî ne xerîb e: El-Xezamî pirtûkeke rexneyî li ser neolîberalîzmê weşand. Lîberalîzma aborî (ya nû) heta di lanka xwe ya rojavayî de jî serkeftineke berbiçav bi dest nexist, ku îro bi xwarina qezencan, krîzên xerciyên giştî, bilindbûna bêkariyê û kêmbûna asta mezinbûnê dinale.
Di xwendina yekem a encamên fona serwer de, rêjeya salane nêzîkî dahatê bendan (%2.6) bû, ku li hember enflasyonê xwe nagire. Paşê Aramco ji bo îhaleya giştî hate pêşkêşkirin û serweriya xwe winda kir, û bû amûrek ji bo fînansekirina Fona Veberhênanên Giştî bi birîneke salane ji dahatên wê, bi veguhastina pereyan ji dahatên petrolê bo parên veberhênanê yên herêmî û cîhanî – hemû di bin perdeya pirrengkirina çavkaniyên dahatê de. Hemû welat vê pirrengiya xwestî di çavkaniyên dahata xwe de dixwazin, lê veguherandina bac û xercên hikûmî bo dahatên nepetrolî, dorlêgirtina cewhera pirrengiya rastîn e. Ev pirrengî ku bûye armanceke giştî li hemû welatan, xwestekeke delal a giyanê kapîtalîst e lê ji rastiyê gelek dûr e. Eger her aborî pêşketineke pîşesaziyê ya nûjen bi dest bixe, kî dê berhemên hinardeyê bikire?! Û eger welatên Kendavê dê di sektora zîrekiya çêkirî û otomobîlên elektrîkî de veberhênanê bikin, şirketên teknolojiyê yên rojavayî û çînî dê çi bikin?! Ne ecêb e ku veberhênana fona serwer di şirketa Lucid de ji 529 dolaran daket 6 dolaran, ji 2021 heta 2026 (niha kêmtir). Ev mînakek e ji xeletiyên ku hikûmetê tê de zirara samanê serwer kişand, ligel gelek mînakên din ên herêmî û cîhanî. Ji ber meyla veberhênanên bi rîska bilind, şirketa SABIC ji lûtkeyên qezencê yên berî Vîzyonê ku digihîştin 25 milyar riyalan, ber bi zirarê ve çû ji ber veberhênanên bi rîska bilind û rêveberiya xirab – û ecêb ew e ku zirar gihîşt heman asta qezencê, lê berevajî: 25 milyar riyal zirar.
Piştî ku Aramco bi îhaleyê serweriya xwe winda kir, zeviya Cafûrayê jî bi hevpariya fînansekirin û kirêkirinê bi şirketa BlackRock re serweriya xwe winda kir.
Gelek berhemên îthalkirî ji hilberîna wan a herêmî erzantir in, û pîşesazî sektoreke ku veberhênanê ji hundir dûr dixe û pêdivî bi piştgiriya hikûmî ya domdar heye. Ji ber vê yekê qezenckarê herî mezin ê Vîzyonê bank in, ku bilbila deyn û krediyan heta astên dîrokî dîtin, lê sektorên din performanseke nizm nîşan didin. Sektora pîşesaziyê hîn li benda piştgiriya hikûmî ye û bi girtinê tehdît dike, wekî ku di axaftina wezîrê pîşesaziyê (El-Xureyf) de ji xwediyên kargehan re di konferansa dawî de derket holê. Eger sektora pîşesaziyê herikînên veberhênanê dûr bixe û pêdivî bi piştgiriyê hebe, em ê çawa bigihîjin pirrengiya çavkaniyên dahatê?
Şiyanên hilberînê yên Kendavê di pîşesazî û qadên din de hewl dan pîşesaziyên biyanî ji bo kombûna pîşesaziyê ya herêmî bikişînin, an jî li seranserê Kendavê berê xwe dan pîşesaziyên kevneşopî yên bi şiyanên cîhanî û derve hatine kopîkirin, wekî berhemên Cebel Elî. Ev şêwe şêweyeke xeyalî ya pirrengiya çavkaniyên dahatê digirin: kişandina şirketên cîhanî da ku li herêmê hilberînin ne pîşesaziya herêmî ye; ji nû ve hinardekirina berhemên cîhanî ku li gorî zincîra lojîstîkê diçin jî gelek girîng e, lê bi tevahî ji hinardeya herêmî cuda ye.
Siûdî û hikûmetên din ên Kendavê bi navê pirrengkirina çavkaniyên dahatê berê xwe dan kişandina pîşesaziyên biyanî, lê nezelaliyeke zêde û cûrbecûr li ser mezinahiya zirarên Fona Veberhênanên Giştî ya Siûdiyê di 90 şirketan de heye.
Vîzyonê hewl da modelek ji kedîkirina hemû xizmetguzarî, raman û berhemên çandî û kêfê bo berhemên kapîtalîst ên qezencker pêşkêş bike. Lê Shahid bi monopol û kêmkirina rêjeya qezencê ji bo bidestxistina parên bazarê berhemên xwe belav kirin. Ev yek rê li ber ezmûna Turkî Al-Şêx vekir: di rapora Meclîsa Şûrayê de ev hat: “Di 14ê Tîrmeha 2025an de, Desteya Kêfê di salekê de nêzîkî 1.67 milyar riyalên siûdî xerc kirin, bi dahateke ku ji 7 milyon riyalan derbas nebû.” Rêjeya qezencê ji %0.5 kêmtir e, negihîştiye marjînala %1, rêjeyek ku tu kesê bi pirrengkirina çavkaniyên dahatê re eleqedar nikare cidî bigire. Vîzyon di bidestxistina qezencê ji kêfê de têk çû, û ev krîzeke kûr e di avahiya hunerê de, ji şanoyê heta hemû berhemên çandî û fikrî, ji ber ku kêf di rastiya niha de wekî yek ji çavkaniyên wan ên herî bi dahat tê dîtin.
Pirsgirêka rastîn ew e ku hemû rewtên kapîtalîzmê têk çûn, wekî ku Chris Harman di pirtûka xwe ya navdar de ku bi erebî bi navê Aboriya Dîn derketiye – û bû tezeke akademîk bi navê “Krîza aboriya burjuwa” – destnîşan dike: ew rave dike ku vekirina globalîst û lîberalîzma aborî di hilberîna çareseriyan de ji bo rizgarkirina xwe îflas kirin, wekî dibistanên aboriya muhafazakar (Keynesîzm û dewleta refahê). Kapîtalîzmê hemû bijardeyên heyî ceriband, û di her bijardeyekê de, di tu modelekê û tu dibistanekê de serneket; hemû têk çûn. Vîzyon wekî dubarekirina dibistanên lîberal ên nûjen tê ku di krîzên 2008 û 2002an de asê man. Ji ber vê yekê pirsgirêka kapîtalîzma siûdî beşek ji pirsgirêkeke navneteweyî ye: siyaseta bazarê û veguherîna hikûmetan bo saziyên qezencker li ser hesabê xerciyên giştî, mezinbûna monopola samanê, zêdebûna leza îstîsmarê, taybetkirina fonên teqawidiyê û newekheviya çînî ya tirsnak li Rojhilat û Mexrebê. Ev şert û merc pêdivî bi guhertineke radîkal hene ku di Vîzyonê de tune ye – ne tenê bicîhanîna şêwirmendiyên şirketên navparzemînî yên ku xeyala bazirganî dikin kelûpel û ezmûnên xapînok hene. Çareserî di veguherandina hilberînê de ye: ji pêşîniya qezencê bo bicîhanîna pêdiviyên mirovî, ji kontrola bazarê li ser mirov bo kontrola mirov li ser berhemên xwe, ji aboriya hindikahiya elîtî bo aboriya piraniyê. Eger xerciyên leşkerî ji xerciyên xanî û perwerdeyê bilindtir bin, û eger bac ji bo fînansekirina çîna desthilatdar biçin, ev kapîtalîzmek e ku qezencê datîne ser jiyanan – û ev pirsgirêk tenê bi rûbirûbûneke karkerî û şoreşgerî tê derbaskirin, ji bo guhertina vê şêwaza hilberînê ya di krîzê de û rûbirûbûna monopol û zordariya siyasî ya serdest di civaka me û civakên me de li welatên cuda. Ev şêwaza kapîtalîst a di îstîsmarê de kûrbûyî bi vîzyoneke lîberal a nûjen çareser nabe; çareserî di destê girse û karkeran de ye ku bi zorê serweriya siyaset û aboriyê ji çîna desthilatdar bistînin, û hikûmeteke ku pêşîniyên rast datîne ava bikin – her çareseriyeke din li pey hikûmetên ku krîzên xwe bi destên xwe afirandine diçe. Sosyalîzma trotskîst a navneteweyî çareserî ye! Çareserî ji bo me hemûyan!
Gotara nêrînê ji hevalên me li Erebistana Siûdî.
